Last updated: 7 ส.ค. 2569 | 26 จำนวนผู้เข้าชม |
พาราแลกซ์ (Parallax) คืออาการที่ภาพของไม้สต๊าฟกับเส้นใยเล็ง (Reticle / Cross-hair) ไม่ได้อยู่บนระนาบเดียวกัน เมื่อผู้สำรวจขยับศีรษะเพียงเล็กน้อย ตำแหน่งเส้นใยเล็งบนไม้สต๊าฟจึงเลื่อน ค่าที่อ่านได้จึงเปลี่ยนไปทั้งที่กล้องไม่ได้ขยับ ความคลาดเคลื่อนชนิดนี้ตรวจจับยากเพราะฟองกลมยังเข้ากึ่งกลางตามปกติ และมันไม่หายไปด้วยการสอบเทียบเพียงอย่างเดียว เพราะต้นเหตุส่วนหนึ่งอยู่ที่นิสัยการใช้งานของช่างเอง บทความนี้รวบเทคนิค 10 ข้อที่ช่างสำรวจมืออาชีพใช้จริงในงานถ่ายระดับ จัดเรียงตามลำดับการทำงานจริงตั้งแต่ก่อนเริ่มงานจนจบงาน
เทคนิคที่ 1 แยกให้ออกระหว่าง การโฟกัสเส้นใยเล็ง (Reticle Focus) กับ การโฟกัสภาพวัตถุ (Object Focus) กล้องระดับ Auto Level มีวงแหวนปรับสองชุดเสมอ คือวงแหวนที่เลนส์ตา (Eyepiece) สำหรับปรับความคมชัดของเส้นใย และวงแหวนปรับภาพด้านข้างหรือด้านบนกล้อง คนส่วนใหญ่ที่แก้พาราแลกซ์ไม่หาย มักหมุนสลับสองวงไปมาโดยไม่มีลำดับ
เทคนิคที่ 2 ทดสอบด้วยการขยับศีรษะ เล็งไม้สต๊าฟค้างไว้ จากนั้นขยับศีรษะขึ้น-ลงประมาณ 1 เซนติเมตร หากค่าที่เส้นใยตัดบนไม้สต๊าฟขยับเกิน 0.5 มิลลิเมตร ถือว่ามีพาราแลกซ์ที่ต้องแก้ เกณฑ์นี้ควรทำทุกครั้งที่เปลี่ยนระยะเล็งอย่างมีนัยสำคัญ เช่น จาก 20 เมตร เป็น 60 เมตร
2. ขั้นตอนปรับกล้องให้ปลอดพาราแลกซ์ (เทคนิคที่ 3-5)
เทคนิคที่ 3 ปรับเส้นใยเล็งกับพื้นหลังสว่างก่อนเสมอ หันกล้องไปทางท้องฟ้าหรือกระดาษขาว แล้วหมุนเลนส์ตาจนเส้นใยเล็งดำสนิทคมชัดที่สุด การปรับขณะเล็งไปที่ไม้สต๊าฟโดยตรงจะทำให้ตาทำงานหนักและได้ความคมชัดไม่คงที่
เทคนิคที่ 4 โฟกัสภาพไม้สต๊าฟด้วยการหมุนผ่านจุดชัดแล้วถอยกลับเล็กน้อย เพื่อตัดผลของระยะฟรีของเกลียวโฟกัส (Focusing Lens Backlash) ซึ่งเป็นสาเหตุที่ทำให้ค่าอ่านไม่ซ้ำเดิมเมื่อกลับมาอ่านจุดเดิมซ้ำ
เทคนิคที่ 5 จำตำแหน่งเลนส์ตาของตัวเอง สายตาแต่ละคนต่างกัน เมื่อมีการสลับคนอ่านกลางงาน ต้องปรับเลนส์ตาใหม่ทุกครั้ง มิเช่นนั้นค่าที่เก็บได้จะมีอคติคงที่ต่างกันตามสายตาของแต่ละคน ซึ่งกลายเป็นความคลาดเคลื่อนเชิงระบบที่ตรวจหายาก
3. เทคนิคระหว่างทำงานสนามจริง (เทคนิคที่ 6-8)
เทคนิคที่ 6 คุมระยะเล็งให้สมดุล (Balanced Backsight-Foresight) นอกจากจะตัดความคลาดเคลื่อนจากเส้นเล็งไม่ขนาน (Collimation Error) แล้ว การคุมระยะให้เท่ากันยังหมายความว่าไม่ต้องหมุนโฟกัสใหม่มาก โอกาสเกิดพาราแลกซ์จึงลดลงโดยอัตโนมัติ
เทคนิคที่ 7 อ่านสามขีดสเตเดีย (Three-wire Reading) คืออ่านทั้งขีดบน ขีดกลาง และขีดล่าง แล้วตรวจด้วยเงื่อนไข
ขีดกลาง = ( ขีดบน + ขีดล่าง ) / 2
หากผลต่างเกิน 2 มิลลิเมตร มักสะท้อนว่ามีพาราแลกซ์หรือการอ่านผิด โบนัสเพิ่มคือข้อมูลสามขีดใช้คำนวณระยะด้วยสูตร D = K x s + C เมื่อ s คือผลต่างขีดบนกับขีดล่าง ค่า K ของกล้องระดับทั่วไปเท่ากับ 100 และ C มักเป็นศูนย์ในกล้องสมัยใหม่
เทคนิคที่ 8 หลีกเลี่ยงการเล็งระดับต่ำกว่า 0.5 เมตรจากพื้นดิน ชั้นอากาศร้อนเหนือผิวทำให้ภาพสั่นไหว (Heat Shimmer) จนโฟกัสไม่คม สภาพนี้มักถูกเข้าใจผิดว่าเป็นพาราแลกซ์ ทั้งที่จริงเกิดจากการหักเหขของอากาศ (Refraction) ที่ต้องแก้ด้วยการยกกล้องหรือเลื่อนช่วงเวลาทำงาน
4. เทคนิคเชิงระบบ ลดโอกาสเกิดซ้ำ (เทคนิคที่ 9-10)
เทคนิคที่ 9 ผูกการตรวจพาราแลกซ์เข้ากับ Routine Check ก่อนเริ่มงาน โดยทำต่อจากการตรวจฟองกลมและการเคาะขาตั้ง กล้องระดับที่จำหน่ายทั่วไปมีกำลังขยายอยู่ในช่วงประมาณ 20 ถึง 32 เท่า ช่วงทำงานของตัวชดเชยประมาณ บวกลบ 15 ลิปดา และค่าเบี่ยงเบนมาตรฐานของการเดินระดับไป-กลับ 1 กิโลเมตร อยู่ในช่วงประมาณ 0.7 ถึง 2.5 มิลลิเมตร ตามรุ่นและกำลังขยาย กล้องกำลังขยายสูงจะเห็นพาราแลกซ์ชัดกว่า จึงควรตรวจละเอียดกว่า
เทคนิคที่ 10 ประเมินผลด้วยตัวเลขค่าบรรจบเสมอ หากกำจัดพาราแลกซ์ได้จริง ค่าบรรจบของงานวงรอบระดับควรดีขึ้นอย่างเห็นได้ เกณฑ์ค่าบรรจบที่ยอมรับมักเขียนในรูป
e = c x คูณรากที่สองของ K
เมื่อ K คือระยะทางเดินระดับหน่วยกิโลเมตร และ c คือสัมประสิทธิ์ตามชั้นงาน โดยงานระดับชั้นสองมักกำหนด c เท่ากับ 8 มิลลิเมตร และชั้นสามเท่ากับ 12 มิลลิเมตร ตามแนวทางของ FGCS หากบันทึกค่าบรรจบก่อนและหลังแก้พาราแลกซ์แล้วตัวเลขดีขึ้นอย่างชัดเจน แสดงว่าเทคนิคทั้งหมดทำงานจริง ไม่ใช่ความรู้สึก
