Two-Peg Test แบบ Quick Check กล้อง Auto Level ทำได้ใน 10 นาที

การตรวจสอบความถูกต้องของแนวเล็งเป็นขั้นตอนพื้นฐานที่ช่างสำรวจรังวัดมักมองข้าม ทั้งที่กล้องระดับอัตโนมัติ (Auto Level) ที่ปรับระดับแล้วยังอาจมีความคลาดเคลื่อนของเส้นเล็ง (Collimation Error) สะสมอยู่ Two-Peg Test คือวิธีตรวจหาความคลาดเคลื่อนนี้ บทความนี้อธิบายขั้นตอนแบบ Quick Check ที่ทำได้รวดเร็วก่อนเริ่มงานจริง พร้อมสูตรคำนวณและเกณฑ์ตัดสินใจ

1. หลักการของ Two-Peg Test และความคลาดเคลื่อนของเส้นเล็ง

กล้องระดับอัตโนมัติใช้ชุดชดเชย (Compensator) ปรับเส้นเล็ง (Line of Sight) ให้อยู่ในแนวระดับโดยอัตโนมัติ แต่หากแกนเล็งไม่ขนานกับแนวระดับจริง จะเกิดความคลาดเคลื่อนของเส้นเล็ง (Collimation Error) ซึ่งเป็นความคลาดเคลื่อนเชิงระบบ (Systematic Error) ที่แปรผันตามระยะเล็ง หลักการของ Two-Peg Test คือเปรียบเทียบผลต่างระดับระหว่างหมุดสองจุดจากตำแหน่งตั้งกล้องที่ระยะต่างกัน เพื่อแยกแยะความคลาดเคลื่อนนี้ออกมา

ข้อควรระวัง: เนื่องจากความคลาดเคลื่อนแปรผันตามระยะ การวางกล้องให้ระยะ Backsight และ Foresight เท่ากัน (Balanced Sight) ในการทำงานปกติจะช่วยลดผลกระทบได้ แต่ไม่ได้แก้ที่ต้นเหตุ จึงยังต้องทำ Two-Peg Test เป็นระยะ

2. ขั้นตอนภาคสนามแบบ Quick Check ใน 10 นาที

ทำตามลำดับต่อไปนี้บนพื้นราบที่มีระยะประมาณ 30–60 เมตร:

1. ปักหมุด A และ B ห่างกันตามระยะที่เลือก ตั้งกล้องที่จุดกึ่งกลางระหว่าง A กับ B พอดี
2. อ่านค่าไม้สต๊าฟที่ A (a₁) และ B (b₁) คำนวณผลต่างระดับจริง ΔH = a₁ − b₁ (ตำแหน่งกึ่งกลางทำให้ความคลาดเคลื่อนหักล้างกัน จึงได้ค่าที่ถูกต้อง)
3. ย้ายกล้องไปตั้งใกล้หมุด A (หรือนอกแนวห่างจาก A ประมาณ 3 เมตร) อ่านค่า a₂ และ b₂
4. คำนวณผลต่างระดับที่อ่านได้จากตำแหน่งใหม่ แล้วเปรียบเทียบกับ ΔH

ข้อควรระวัง: ต้องปรับฟองกลม (Circular Bubble) ให้เข้าที่ทุกครั้งก่อนอ่านค่า และตรวจ Parallax โดยปรับโฟกัสเส้นใยให้คมชัดก่อน เพื่อไม่ให้เกิดความคลาดเคลื่อนในการอ่าน

3. สูตรคำนวณ Collimation Error

เมื่อตั้งกล้องใกล้ A ที่ระยะ d₁ ถึง A และระยะ d₂ ถึง B ค่าความคลาดเคลื่อนของเส้นเล็ง (e) ต่อหน่วยระยะ คำนวณได้จาก:

e = [(a₂ − b₂) − ΔH] / (d₂ − d₁)

โดย (a₂ − b₂) คือผลต่างระดับที่อ่านได้จากตำแหน่งที่สอง และ ΔH คือผลต่างระดับจริงจากตำแหน่งกึ่งกลาง ค่า e ที่ได้แสดงเป็นมุม (มักรายงานเป็นมิลลิเมตรต่อระยะ 1 เมตร หรือเป็นวินาทีเชิงมุม) หากต้องการค่าที่อ่านควรเป็นที่ B เมื่อไม่มีความคลาดเคลื่อน สามารถคำนวณย้อนกลับเพื่อใช้ปรับแก้สกรูเส้นใยได้

4. เกณฑ์ยอมรับและการตัดสินใจ

กล้องระดับอัตโนมัติในตลาดมีค่าความแม่นยำ (Standard Deviation per km double-run) อยู่ในช่วงประมาณ 0.7 ถึง 2.5 มิลลิเมตรต่อกิโลเมตรตามรุ่นและผู้ผลิตหลัก ส่วนช่วงการชดเชยของ Compensator มักอยู่ที่ประมาณ ±15 ลิปดา เกณฑ์ Two-Peg Test ที่ใช้กันทั่วไปคือความคลาดเคลื่อนของเส้นเล็งไม่ควรเกินราว 2–3 มิลลิเมตรบนระยะมาตรฐานที่ทดสอบ หากเกินเกณฑ์ต้องปรับแก้หรือส่งตรวจ

แนวทางการทดสอบสมรรถนะภาคสนามของกล้องระดับสามารถอ้างอิงตาม ISO 17123-2 ซึ่งกำหนดวิธีและจำนวนรอบการวัดเพื่อประเมินค่าเบี่ยงเบนมาตรฐานอย่างเป็นระบบ ทำให้เกณฑ์ยอมรับที่ตั้งไว้มีพื้นฐานทางสถิติรองรับ

ข้อควรระวัง: Quick Check เหมาะสำหรับตรวจคัดกรองหน้างาน หากต้องการผลที่ใช้รับรองคุณภาพงาน ควรทำตามจำนวนรอบเต็มตามมาตรฐานและบันทึกผลทุกครั้ง