Two-Peg Test ฉบับมาตรฐาน: 7 ขั้นตอนตรวจสอบกล้องระดับภาคสนาม
การถ่ายระดับด้วยกล้องระดับอัตโนมัติ (Auto Level) เป็นหัวใจของงานก่อสร้างทุกประเภท ตั้งแต่งานวางผังถนน งานชลประทาน ไปจนถึงงานติดตั้งโครงสร้าง หากแนวเล็ง (Line of Sight) ของกล้องไม่อยู่ในระนาบราบจะส่งผลให้ระดับที่ได้คลาดเคลื่อนเป็นทอดอย่างต่อเนื่อง การตรวจสอบ Two-Peg Test จึงเป็นวิธีมาตรฐานที่กำหนดไว้ใน ISO 17123-2 สำหรับประเมินค่า Collimation Error ของกล้องระดับในภาคสนาม โดยช่างสำรวจมืออาชีพควรทำ Two-Peg Test อย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง หรือก่อนเริ่มงานสำคัญทุกครั้ง
- หลักการของ Two-Peg Test
- Two-Peg Test อาศัยหลักการที่ว่า "ถ้าตั้งกล้องกึ่งกลางระหว่างสองหมุด A และ B ผลต่างระดับที่อ่านได้จะไม่มีผลของ Collimation Error เพราะระยะไปหลังและระยะไปหน้าเท่ากัน ต่อมาย้ายกล้องไปตั้งใกล้สถานี A หรือ B ฉากใดฉากหนึ่ง ระยะไปหน้าจะสั้นมาก จึงขยายผลของ Collimation Error อย่างชัดเจน" หากผลต่างระดับ A–B ที่วัดได้จากสองตำแหน่งไม่เท่ากัน แสดงว่ามีความคลาดเคลื่อนของแนวเล็งที่ต้องปรับ
2. อุปกรณ์ที่ต้องเตรียม
งาน Two-Peg Test ต้องใช้อุปกรณ์มาตรฐานได้แก่ กล้องระดับ Auto Level ที่อยู่ในสภาพปกติ (จากผู้ผลิตหลักเช่น Leica, Topcon, Sokkia, Nikon, South, Sanding) ไม้สต๊าฟ สองตัว ขาตั้งสามขา สมุดบันทึก ตลับเมตร หมุดเหล็กหรือ turning plate สองชิ้น พื้นที่ราบพอประมาณ 50–60 เมตร
3. 7 ขั้นตอนมาตรฐานของ Two-Peg Test
ขั้นตอนที่ 1: ตอกหมุด A และ B ห่างกันประมาณ 30–60 เมตร บนพื้นที่ราบ หมุดทั้งสองต้องมั่นคงจึงควรตอกเป็นหมุดคอนกรีตหรือตอกเหล็ก
ขั้นตอนที่ 2: ตั้งกล้อง (ตำแหน่ง 1) ไว้กึ่งกลางระหว่าง A กับ B ปรับ Circular Bubble ให้อยู่ตรงกึ่งกลางฟอง ตรวจ Parallax ของสายใยให้ชัด
ขั้นตอนที่ 3: อ่านค่าไม้สต๊าฟที่ A บันทึกเป็น a₁ และที่ B เป็น b₁ คำนวณผลต่างระดับจริง Δh_true = a₁ − b₁ เนื่องจากระยะเท่ากัน ความคลาดเคลื่อนจาก Collimation จะหักล้างกันไป
ขั้นตอนที่ 4: ย้ายกล้องออกไปหลังหมุด B ประมาณ 1–2 เมตร (Eccentric Position) ตั้งกล้องใหม่ (ตำแหน่ง 2)
ขั้นตอนที่ 5: อ่านค่าไม้สต๊าฟที่ B เป็น b₂ และที่ A เป็น a₂
ขั้นตอนที่ 6: คำนวณผลต่างระดับที่อ่านได้ Δh_obs = a₂ − b₂ แล้วเทียบกับค่าจริงได้จาก Δh_true หากไม่เท่ากันแสดงว่ามี Collimation Error
ขั้นตอนที่ 7: บันทึกผลลง Field Book พร้อมระยะ อุณหภูมิ และชื่อผู้ปฏิบัติงาน
สูตรคำนวณค่า Collimation Error ต่อระยะ (ออกมาเป็นฟิลิปดา/เมตร หรือ mm/m)
c = (Δh_obs − Δh_true) / (D₂ − D₁)
เมื่อ D₁ คือระยะ A–กล้อง และ D₂ คือระยะ B–กล้อง ในตำแหน่งที่ 2
4. เกณฑ์ Tolerance และมาตรฐาน
ตามแนวปฏิบัติของ ISO 17123-2 และ USACE EM 1110-1-1005 งานระดับทั่วไป (Third-Order Construction) ยอมรับแนวเล็งคลาดเคลื่อนไม่เกิน 0.03 mm/m (หรือ 30 ฟิลิปดา/เมตร) ส่วนงานควบคุมระดับ (Second-Order) ต้องไม่เกิน 0.01 mm/m และงาน First-Order ต้องไม่เกิน 0.005 mm/m หากค่าที่คำนวณได้เกินเกณฑ์ ต้องปรับสายใยหรือส่งสอบเทียบ
ข้อควรระวัง: ขณะทำ Two-Peg Test ควรหลีกเลี่ยงช่วงที่มีความร้อนสูงหรือมีลมแรง เพราะมีผลต่อการหักเหของแนวเล็ง (Atmospheric Refraction) ระยะ Backsight–Foresight ควรอยู่ระหว่าง 30–60 เมตรเท่านั้น ถ้างานต้องการความแม่นยำมากขึ้น ควรทำซ้ำ 3 ชุด และใช้ค่าเฉลี่ย
5. การปรับแนวเล็งเมื่อ Collimation Error เกินเกณฑ์
หาก Two-Peg Test ยืนยันว่ากล้องมี Collimation Error ขั้นตอนปรับมีดังนี้ จากตำแหน่ง 2 (หลังหมุด B) คำนวณค่าที่ A ที่ถูกต้องตามสูตร a₂_correct = b₂ + Δh_true จากนั้นปรับ Reticle ของกล้องหรือ Compensator (ขึ้นอยู่กับยี่ห้อ) จนกระทั่งกล้องอ่านได้ a₂_correct ตรงตามไม้สต๊าฟ หลังปรับควรทำ Two-Peg Test ซ้ำเพื่อยืนยันผล
ข้อควรระวัง: กล้องระดับ Auto Level ส่วนมากไม่มีสกรูปรับ Collimation ภายนอก หากฟองอากาศไม่เข้าตำแหน่งหรือ Compensator มีอาการค้าง การฝืนปรับเองอาจทำให้กล้องเสียหาย จึงควรส่งบริการสอบเทียบตามระบบ ISO/IEC 17025
